Cousas d' as mulleres e outras poesas

 

O leutor. Captulos I-IV.

Páxina Seguinte

m3xrdguezlopezcousasdasmulleres001.html


[p. 5]

O' Ilustrsimo Sior

Don Rafael Alvarez Sereix

INXENIEIRO DE MONTES,
C. D' A REAL ACADEMIA ESPAOLA, XEODESTA D' O ESTITUTO
XEODSECO Y ESTADSTECO, ETC., ETC.

 

     Como endebre proba d' o respeto e cariosa arnistade que lle garda.

                                                                          
XESS RODRIGUEZ

 


[p.7]


O LEUTOR

 

     O pubricar este librio non me leva outra idea que facer que non fosen compretamente perdidas algunhas horas de bagar qu' empreguei en facer versos, n-a lengoa que me deprendeu falar mia may.
     O que te' a pacencea de ll-o, rgolle qu' o xuzgue como obra d' un simpr' aficeonado y sin pretensis de ningunha crase. Recoller algunhas impresis d' a mia vida, pintar algs sentementos d' a mia alma e contar algunhas costumes d' as aldeas en Galicia, foi tod' o meu propseto, e si por casualid tivera sorte de contribuir, anque fose moy pouquio, o adianto literreo d' a mia terra, sera unha grorea qu' atopara sin pensal-o.
     Non acabara agusto estos ringuils si dend' aqu deixase de saudar cariosa e respetosamente prensa gallega y-a todos cantos s' intresan pol-o adianto d' este bocadio de terra donde todo convida rir, anque nos cubra as veces unha nube de tristura, vend' a nugalla de moitos que podian traguela n' a palma d' as maus, sin facer mais qu' axudar grandeza y-a hermosura conque Dios dotou.


Xess Rodriguez

 


[p.9]

I

ANOITECENDO

 

     Foi n-o mes de Samartio.
Facia un frio que rabiaba.
Era unha tarde de vento
e estaba toda anubrada
c' unhas nubes tan espesas
que casqu' terra chegaban.
Vi' o aire d' o Picato,
aire que sempre trai auga,
e n-o curuto d' o monte
estaba a nebra apousada,
coma mirando pr' a terra
dond' ha de dar a batalla.
N-habia pizca de sol,
facia media hora larga
e un que outro paxario

[p.10]

carn d' o terreu voaba
buscando abrigo pr' a noite
entr' os toxos e as carpazas,
porqu' s plas d' os carballos
e mais lbores de rama,
caralles tod' a folla,
ou si a tian xa secara
queimada d' o frio d' o inverno
qu' frio que non deixa nada.
As campanas d' a parroquea
s oracis repicaban
e al lonxe aqu e al,
sintanse outras campanas
que recordaban s homes
qu' Dios lle debian gracias
pol-o ben que lles fixera
n-o dia que s' acababa.
Mais por eso os d' o lugar
salian de cada casa
buscar ganado e bestas
monte ou donde andaban,
qu' atapados c' o mandil,
xa non tian medo auga,
nin frio qu' atera,
nin vento que zuaba.
Tamen d' a casa d' Airexa
salu catal-as vacas,
Farruco, o hirmau meirande
e herdeiro d' aquela casa;
rubio, bon mozo e valente
segun dicen as rapazas

[p.11]

que se relamen por l
anque l por ninguen se mata.
Sin med' frio saiu en corpo;
e arrimado unh' aguillada
vai camio d' o Boedo
mais alegre q' unhas pscuas,
qu' anque vai solo, por veces
tira unha que outra risada
cal si fora medio tolo,
pero anque r non d nada.
Qu lle pasar Farruco
pra ter alegria tanta?
Chegou por fin cancela
d' a chousa en que ten as vacas
e iba abrir cando oiu
d' unha persoa as pisadas;
esperou pra ver qun era,
pois c' o escuro non via nada.
Logo viu que via andando
triste, co-a cabeza baixa,
Xan de Xuana, o amigo
que mais queria e apreciaba,
qu c' o seu cavilamento
nin siquera reparara
en Farruco, que Ile dixo
vendo qu' adiante pasaba:
—Ay Xan, qu' orgulloso vas
que c' os amigos non falas. 
—E logo eres t, Farruco.
—0 mesmo que viste e calza, 
que te vexo andar pra diante

[p.12]

triste cal si cha mazaran.
Qu diao anda contigo
fai un tempo pra c? Fala. 
Tesm' agora que contar 
esas cousas que che pasan.
—Qu che importa a t saber 
d' as mias coitas a causa, 
e que ch' as diga todias
si non podes remediarmas? 
Si eu votar de min non podo
as soeds d' a mia alma,
cmo m' as has d' arrancar
do peito ond' estan cravadas? 
—Estrame moito, Xan, 
oirte hoxe como falas; 
tiveches algunha queixa
nunca da nosa confianza? 
Ou dime, por qu motivo
non che merezo hoxe tanta?
Xa hay tempo que non te vexo,
que Dios sabe por dond' andas,
mais por fertuna apilleite 
e d' aqu non te me escapas
sin contarme qu feitizo 
asi c' o teu corpo acaba.
Roubronch' algo, ou de contra
pegouch' o lume n' a casa, 
morreuch' algunha presona
ou ts de saude falta, 
ou qu meigallo en t entrou
fai pra c unha tempada?

[p.13]

—Todo eso en revolta loita
rebleme n' as entraas:
roubronm' o corazon, 
un lum' o peito m' abrasa, 
morrum' a volunt propea
e enfermia teo a' y-alma, 
des que vin os ollos negros
d' un deo d' unha rapaza.
—Ah!! Xa pareceu aquelo.
E logo son as refaixas
as qu' as te traen tolo?
—Non t' adiantes, oye e cala, 
que dempois de que m' escoites
hasme dar razn sobrada, 
de toda-Ias mias penas
e toda-Ias mias nseas.
—Vou logo votar gando
pra que vaya andando. Agarda.

                   —
     Anda logo y-escomenza
esa hestria tan extrana, 
que debe de ser muy triste
pois qu' alegra che saca.

 


[p.15]

II

FARRUCO E XAN

 

     Recorda que che dixen certo da
que me gustaba Rosa d' a Labrada, 
mais non che dixen nada
da pasen que por ela xa senta
n' a y-alma namorada.
Medrou este cario n' o meu peito
como medran agor' os meus doores,
e un dia busquei xeito
de contarll' a Rosia os meus amores. 
Unha tarde qu' estaba n' a lamela
dando pedr' a gadaa,
en dous brincos chegueim' a xunto d' ela,
e anque con pouca maa
e medio aturrullado, confeseille,
cuasque tartamudeando,
o meu amor, que hasta saliu queimando
cando por sempre serlle fiel xureille. 
EIa seguiu segando; 
roxa, com' a cereixa ben madura,

[p.16]

parecam' a reina d' a hermosura.
Poia meu palique muy boa cara,
e eu, mais animado,
quixen que decontado
ela dixes' algunha cousa crara
acerca d' o falado. 
Pero non pode ser
que sea crara nunca unha muller;
porque seica Dios quixo
que nunca tea un pensamento fixo.
Pois con certas dianas
en qu' estan muy sabidas as mulleres
e aquelo de si queres ou non queres
a herdeira de Cabanas,
que diz que me donara duas camisas
e que deba de cumprir con ela,
sin decirme s ou non, mais que con risas, 
fois' arteira escurrindo da lamela. 
Porque a muller ten tanta e tanta treta
que non a entende naide si lle peta.
     Como eu era tan bruto
n' estar n-ela cavila que cavila, 
decatouse meu pai e muy astuto
levoum' un dia a vila.
Pasei, dia por dia, n-ela un ano
e de tanto pensar en tal Rosia
podo decir que nunca estiven sano, 
pois lexos d'ela eu sal non tia; 
mais por fin veu o vrau e vin a aldea
e sabes canto aqu me levantaron
mentras faltei, pois pon medo cadea

[p.17]

d' argalladas que sobre min contaran. 
Pero eu volvin contento 
por ver Rosa mia
traguendo de ilusis, pensamento
mais cheo que un folete de faria; 
de ledo toleaba
pensar qu contenta se pra
porque vela volva
con mais cario que marchar levaba.
Logo vin, logo! Mais n-o meu cario
qu pesar eu sentin e qu cogoxa
cando querer falarlle n' un camio
pasou torcend' a cara toda toxa!!
Dende aquela as estou. Ela n-us tempos
faime mais caso que outros co a mirada,
e co-estes veleidosos contratempos
vlveme tolo, e xa non penso en nada, 
pois con tal que ela me queira
fago pr' a mia alma a millor feira.
Dixronme que estaba namorada
d' o xuez municipal d' o Auntamento,
qu' un cabeza de vento
e ningunha co-l s' ha ver casada, 
porque lle gustan todas
e co-aquel pico que as namora tanto
d' as nenas o encanto;
mais com' o deo d' a cruz, fux' el d' as bodas.
     Eu desque soupen qu' xuez queria
ardin en celos, como un can doente, 
sin paz vivin nin calma, e algun dia
tia vergonza que me vise a xente.

[p.18]

Mais hoxe encontrarme desairado
calo, sufro e fago por non vela, 
porque quero olvidarme d' o pasado
xa que a outro d tela,
e xa que ingrata
meu amor, porque ben quero, mata;
mais ha de ver cabo 
como trocou os ollos pol-o rabo.
Por eso tanto fuxo do barullo, 
por eso nunca teo paz nin calma,
por eso o lume que me queima a alma
deixoume seco com' un garabullo.
—Non te mates, Xanio, non te mates,
que en amores mais perde quen mais pon. 
Si por ela conoce que te abates
ainda ch' ha pr mais garbo e mais teson; 
que a muller si conoce que querida
e que ten o galan asegurado,
traino sempre n-un puo, disgustado
e non fai nunca cousa que Ile pida,
pois sabe qu' anque muy pequena sea, 
canto mais cara a fai mais a desea.
Que a muller ten mais vento n-a cabeza, 
vive mais de ilusis que vive o home,
e si antes de que moitos fumes tome
se lle cortan con calma e con destreza, 
entonces faise d' ela o que se quer, 
pois reconoce estonces que muller. 
Estonces cando queren elas
e conocen de veras o que valen,
e vlvense marelas

[p.19]

si co-a sua n-un amor non salen.
     Anque sean mais duras qu' esta lousa
trats sempr' o reves, no hay millor cousa, 
que anque muller non sea si non meiga
hal-a volver mais branda qu' a manteiga.
Pero t en qu cabilas? Escoitache
o que ch' acabo de falar agora?
—S, on, s; escoitei o que falache. 
Esa filosefa non millora
a mia situacin pouco nin moito
nin escorrenta d' a mia alma o loito. 
Pr' unha muller tod' eso non val nada
si tan larga cal Rosa d' a Labrada,
que c' os seus negros ollos mira e queima
e sin pensalo vlvete chiquillo,
e en volvelos ver ts sempre teima
e faiche dar mais voltas q' un sarillo.
E con toda a tua grau filosefa,
cando t te namores,
has facer com' os mais, porqu' mania
que non se entende nunca, a d' os amores.

 


[p.21]

III

LENDA

 

En esta conversacin
vian pol-a corredoira, 
cando sintiron detrs
pasos de zocos ou zocas,
e estonces ambos dous
calaron co-a sua parola,
e arrimrons' un recanto
en que facia mais sombra, 
pra qu' os que vian pasasen
e poder quedars' solas. 
Logo viron que chegaban
preto d' eles duas presonas,
e anqu' era moy pecha a nebra
e a escurid era moita,
en por eso conoceron, 
pasar, s Casanovas, 
que seguiron sin facer,
dos dous que quedaban, nota. 
Pero Xan, dende qu' os viu,

[p.22]

nin d fala nin acouga, 
porque lle deu volt' a sangue
o velos vir d' aquela hora;
e dixo baixo Farruco: 
—Conocchelos?
                          —Vai boa!
E o tio Berto e mais Roque...
—Que van casa de Rosa; 
pois Roque n' as romaras 
ndalle facendo a rosca, 
y-anqu' ela non Ile d creto, 
comigo n' as teo todas,
qu' fin e postr' l rico, 
porqu' os bs de Casanova 
son hox' os mellores bs 
en duas leguas redonda,
e por esa consecuencia
por l debcens' as mozas. 
E parceme, Farruco, 
que si van pedir Rosa, 
tanto ela com' os pais
ven sorte pol-a porta. 
Pero, en fin, al veremos
o que sale d' esta cousa, 
anque xa sinto n-a alma
as tristuras que m' agoiran. 
Sigmol-os, qu' esta vida
cheme moy sospeitosa.
—Hom' eu teo que quedarme. 
Ven se v que non t' acordas
de que vai diant' a facenda

[p.23]

e non ten quen ll' abr' a porta; 
pero t sgueos e agrdame
baix' o pendello d' a escola,
qu' as qu' arrecad' o gando,
e canto mais antes poida, 
irei xuntarme contigo; 
anque coido que ch' importa
mais ir direito pra casa. 
E Xan, por toda resposta, 
dxolle:
          —Adios, que van lonxe
e poida que non-os colla.
E votous' andar tras d' eles
a bon paso, que n' adoita
o amor ser cachazudo
cando con celos s' atopa.
     D' unhas cantas alancadas
deixou atrs a parroquea,
e logo colleu s outros
s comenzos d' unha costa
qu' hay que subir, pra chegar 
cas' en que vive Rosa, 
qu' a pirmeira d' o lugar
dond' acontec' esta hestoria, 
conocido por Labrada; 
lugar, segun din as crnecas, 
dond' un rey mouro algun dia
tivo a crte, n-unha cova 
qu' hay n-o coruto do castro, 
donde deixou a coroa
cando fuxiu d' os cristianos;

[p.24]

mais, pol-o visto, enterrouna
tan ben, que ninguen' atopa. 
Com' era d' ouro macizo, 
con moitas pedras prezosas, 
moitos foron cavar
por ver si daban co-a xoya, 
pero dicen qu' un encanto
sacballes logo a forza,
e o pouco tempo, cansados
todos, tian que dar volta. 
Tamen din qu' o ser morenas
as nenas qu' al s' acordan, 
unha fada que botou, 
marchar, a reina moura; 
porque, cand' iban prendel-a, 
encubriuna e amparouna
unha rapaza d' aldea,
por quen din que non foi morta;
o din que dempois Ile dixo:
—En lembranza d' esta obra, 
premiarte Dios casndote, 
e como seas boa esposa, 
sern todal-as tuas fillas,
e as da descendencia toda, 
as morenas mais bonitas, 
mais xents e mais graciosas
que nazan en canta terra 
dend' aqu co-a vista corras. 
Por es' o hay quen d n' aldea
qu' o ser tan bonita Rosa
e o ser pol-os seus encantos

[p.25]

envexa d' as demais mozas, 
porque ten descendencia
d' a que libertou moura.
     Pero volvamos conto, 
porque si non non se conta. 
Aqueles recn chegados 
colleron dreitos a porta 
donde Rosia vivia, 
dando tres petos con forza. 
A poucos istantes, drento, 
perguntou unha voz rouca: 
—Qun vai?
                   —E xente de paz.
Responderon os d' afora. 
Tardaron un pouco tempo
en abrirlles, mais dempoixas, 
c' un gran fachuzo de pallas, 
qu' alumiab' a corte toda, 
vieron dar entrada
s homes de Casanova.

 


[p.27]

IV

A CASA DE ROSA

 

     Est a casa de Rosa n-a Labrada,
n-o fondo d' o lugar, medio escondida
entr' os albres, de que est rodeada. 
Un pouco d' as mais casas soparada, 
e por eso a catr' augas repartida.
Ten por diante d' entrada un gran pendello
donde n-o inverno se poa escola; 
pero agor' o maestro xa vai vello
e d que pr' ensinar xa non ten chola. 
A casa, qu' algun dia foi ben branca, 
hox' est pol-o tempo escurecida, 
mais p d' ela un alto pino arranca
qu' a fai ser de moy lonxe distinguida, 
Unhos catro palleiros ten n-a eira:
dous de herba, meda vella e o da palla,
que fan ver que n' a xente priguiceira
e que gobernadora e que traballa.
Hay tamen acarn unha lamela
en dond' o gado moitas veces pace,

[p.28]

e ten unha fontela
dond' abundosa e crara a auga nace
e vai culebreando marmulleira
correndo car' a horta, 
que tamen ten a casa p d' a porta, 
n-o medio d' a qu hay una figueira
pol-os anos xa medio derreada;
pero al pol-o Agosto en qu' o caldelo
fai sudar calquera pelo pelo, 
entre cada mallada
sombra d' ela van os malladores, 
pol-o sol abrasados
facer un pito, pra dar tregua s rigores
do traballo, no mesmo chau sentados. 
Ten casa un escudo n' a portada, 
por l s' adivia
qu' un dia de fidalgos foi morada;
mais hoxe solo ania 
un fatio de xente muy honrada,
que sendo labradores
non se camban por nings seores.
Qu' anque pra comer pan fozan n-a terra
andan frio y- orballo, 
son felices co-a p-az qu' al s' encerra, 
co-a virt que sai sempre d' o traballo. 
0 patrn, pai de Rosa, qu' xa vello, 
pois vai tirando pr' os sasenta anos, 
est rufo e valente; ten' o sello
d' os antigos patrs, qu' eran mais sanos. 
El franco, graceoso e falangueiro, 
e facer un favor nunca se nega,

[p.29]

que pr' o amigo ten sempre algun dieiro
ou un neto de vio n-a bodega. 
A patrona, que ten cincoenta outonos, 
xa mais agarrada,
e hay veces qu' os dous andan de monos
porque non quer qu' o home preste nada, 
pois d que pra rexir ben unha casa 
hay que poer en todo moita tasa,
e solta pol-o pico
que con dar, non chegou ninguen rico. 
El escoita e non fala, pois conoce 
qu' a muller ten razn en canto dice.
E con fervor bendice
o dia en que seu pai (que con Dios goce)
tratou o casamento c' o pai d' ela,
e o dia que casou c' a sua Sabela. 
Tiveron varios fillos, pero a morte
deixoulles solo tres, cal tres estrelas
que se reven en velas
mais que s' o mundo Iles tocara en sorte. 
Todos lles salen tan espabilados
qu' andan lendo n-escola
n-unhos procesos tan arrevesados, 
que non sei como pr' eles teen chola.
D' os dous nenos, que son muy espelidos, 
quince anos tn Ramn e Pepe trece:
dous obreiros tan bs pr' os ps cocidos, 
que cad' un come ben o que merece. 
Rosia, qu' xa moza e casadeira, 
pois pr' os dazanove anos vai correndo, 
n-o traballo d' a casa a primeira

[p.30]

porque s' ergue estar amanecendo.
E xa facendo de criada ou d' ama
est n-os seus labores tan afeita, 
qu' ela nunca se deita
hastra que tod' o mundo vai n-a cama. 
Pero por eso Rosa
a envexa d' as rapazas por hermosa,
e a morena que viu mais resalada;
e d' os seus ollos tan negros com' a mora 
bota cada mirada
que de veras namora
porque naide, por moito que resista, 
pode sostela sin baixar a vista.
     Com' um pin boca ten pequena
e rir ten unha gracia que da groria,
por eso Xan dendes que viu tal nena
quedoulle tan cravada na mamoria, 
que nunca se lle borra
nin se ll' a de borrar hasta que morra,
pois s' un home non ten n' o querer tramp 
sempre est vendo da sua nena estampa.
     Pr Rosa que conoce qu' querida
e que Xan pol-o seu amor tolea, 
xoga co-l sin mostrarse decidida,
e d' un tira e afloxa nunca cea,
y- qu' s veces no mundo se desprecean
o amor e as cousas que temos por seguras;
mais s' a faltarnos chegan qu amarguras
se sinten! Cmo dempois s' aprecean! 
Todo esto que ven outras rapazas, 
rinse de Xan, por tras e por adiante,

[p.31]

e estranse de qu' l sea costante, 
cand' ela de querelo non d trazas,
pois sendo tan bon mozo
e tend' millor casa d' a Cancela, 
afirman sin rebozo
que por esto, favor non lle fai ela.
Por eso nas ruadas
outras nenas que campan de bon peto,
tal vez n' o ter confiadas, 
firen n' l co-as miradas; 
pero Xan ningunha lle d creto, 
qu' l quer' amor non cobiza cartos,
pois si o quixera a nena 
d' abondo ti' os seus deseos fartos.
     Mais Xan morre co-a pena
e vese sempre solo
escapando d' a xente com' un tolo. 
Denantes era Xan tan divertido
que en calquer fuliada ou romera 
donde s' l atopase, era sabido
qu', estaba al a alegra.
     El sacaba unhos puntos n' a muieira
con tal salero que a bailaba no aire, 
e n' habia rapaza casadeira 
que velo con tal garbo e tal donaire, 
non se volvese tola
por rebincar con Xan unha vez sola.
     Parecia, si cantaba, unha sirena
e sua fala tan dce era e lisonxeira, 
qu' engaaba rapaza mais arteira;
mais agora est tan acobardado

[p.32]

c
' o cario qu' a alma ll' envenena, 
qu' estando Rosa lado
tremba falar, que o fixo ser a pena
d' os rapaces o mozo mais parado.
     Porqu' amor que n' correspondido
fai perder o sentido,
e cambear de tal modo sr d' o home
o pesar e a pasin con que batalla, 
que cuasi que non come, 
nin dorme, nin traballa.

 

Ir ao ndice de Páxinas

Páxina Seguinte


logoDeputacin logoBVG © 2006 Biblioteca Virtual Galega