Cousas d' as mulleres e outras poesas

Páxina Anterior

Captulos XV-XX.

Páxina Seguinte

m3xrdguezlopezcousasdasmulleres004.html


[p.111]

XVI

EN BUSCA D' ELA

 

     —Moy bs dias, amigos.
                                         —Moy felices.
—Qu tal vos foi c' o sono n-esta noite?
—Dormimos como pedras, e vosoutros?
—Pasmola n-un sono.
                                          —Conque estonces,
vamos abaixo que nos den o almorzo.
—E rematar o que falamos onte.
—Inda non vin Rosa, van tras d' ela;
pero amiguios, n-o tocante dote,
non hei de darlle d' a terceira parte
nin un ichavo mais d' o que lle toque.
—Ts palabra de rey; mais fai de conta
que non che pide a filla ningun probe,
e nada fas de mais anque lle deas
a xugada millor que ts n-a corte
encima d' a sua parte. Ben mirado
non pido moito, como t conoces.
—Dixense d' esas contas: quero Rosa

[p.112]

anque sexa sin nada, dixo Roque.
—Destonces nada teo que decirvos:
veremos ver Rosa o que resolve,
que eu por min, de verd, querer quixera
que antes que de algun outro, vosa fose;
pero nin co-a xogada, meus amigos,
nin con nada pensedes que a mellore.
Dareille de presente mil ducados,
que o que ela en verd lle corresponde,
e o demais deixarillo partido
pra que o gobernen ben nosa morte.
E ven Ramn. E logo, qu' hay de novo?
—Que naide d' o lugar d que a vu hoxe.
Din que cedio viron Tomasa
c' un mandil, atapada, de picote,
agardando acarn d' a portera, 
e supoo que Rosa co-ela fose.
—Pois ts qu' ir catalas outra volta.
—Pero, papai, vost dgame dnde:
sinon qu' estea en cas d' o sior cura,
con unha hirm que din que chegou onte
en busca de saude estas terrias,
dend' un convento qu' esta al muy lonxe...
—E qun cho dixo?
                               —Dxomo o tio Berto
que lles falou cand' iban pol-o monte.
—Pois vai logo tras d' ela, Ramoncio,
a ver si est. Veremos o que corres.
Ende chegando scal-a puchia
e saludas todos como un home;
dalles moitas memorias d' estos vellos

[p.113]

e anque queiran que subas t non sobes; 
pergunta por tua hirm, daslle o recado
e veremos ver qu' axia volves. 
A pouco de marchar Ramn tras d' ela, 
chegou Rosa d' a fonte.

 


[p.115]

XVII

TOMASA

 

     Foi Tomasa, supndo que dormiran
os dous de Casanova en cas de Rosa, 
Labrada moy cedo, cobizosa 
de saber o qu' aqueles conseguiran.
     Mais o peito en remordementos ll' arde, 
y-a probe vai cobarde, 
cousa n' ela moy rara, 
pr todo delincoente 
cando fai algun mal, pensa qu' a xente
ll' o conoce n' a cara.
     E como ll' extranase
qu' Rosa con tal prsa se buscase, 
d' o camio direito desviouse
e tras d' unhas silveiras agachouse, 
receando qu' algunha cousa pasa
qu' estorb' o seu negoceo; pois ten medo
que Rosia, tan cedo
se marchase d' a casa, 
porque querendo Xan tan solamente,

[p.116]

II' escapas' aquel outro pretendente.
     Fundaba tal recelo
en que d' outra maneira agardara 
n' a cucia, facendo que faca, 
ou com' un argadelo 
dand' voltas pr' aparentar vista
qu' moi traballadora ou qu' moi lista. 
Porqu' esto pol-a aldea
o que mais n' a muller o home desea.
     E cando n' esto cabiland' estaba
viu que, andando con certa lixeireza, 
car' casa Rosia camiaba
co-a ola n' a cabeza.
Y-estonces, sin perda de momento, 
colleu car' Cancela, 
pois vin con sentemento
qu' a engaaran n' a fonte Xan e ela.
     Sin saber pra dond' iba,
pois slo maxinaba n' a sua chola
probremas novos pra quedar por riba, 
andivo un bon anaco, medio tola, 
alancando unas veces con recelo
y-outras veces quedndose parada, 
hastra qu' fin bateu, medio cansada,
c' un croyo qu' hay n' a veira d' un portelo. 
Y-anqu' o cansacio no-era 
d' o moito qu' andivera, 
tivo precisa de tomar asento 
por mor de dar descans' pensamento; 
pois cansa o cabilar
veces tanto como cans' o andar.
     
[p.117]

     Sinteu moi logo barullar de xente, 
y-ergundose lixeira
c' un medo cal si fora delincoente, 
foi agacharse tras d' unha silveira
qu' mesma veira d' o camio estaba,
pr' ouservar, sin ser vista, quen pasaba.
     Os que vian andando, non tardaron 
en pasar por diant' ela, 
y- media voz falaron, 
mostrando entrambos en falar cautela, 
estas poucas palabras qu' Tomasa
firiron non mais fondo d' o seu peito, 
porqu' a pasin ll' o abrasa
y-estanll' os celos consumindo afeito:
—Pra vernes vai vila, e ben cedio 
mandoume qu' a agardase n' a Piqueira, 
pra falar n' o camio, 
antes de vernos os que van pra feira
—Hom, era tempo que che dese crto.....
     Non poido escoitar mais. Pro foi bastante
pra facerlle perder n' aquel istante
tod' espranza de Xan aquel sacreto.

 


[p.119]

XVIII

A CANCELA

 

     Pra levar s meus leutores
dond' estes feitos pasaron,
collermol' a vereda 
qu' camio de Santiago, 
pol-a porta d' o Poxigo 
saindo, s' en Lugo estamos.
     Tod' a vista que s' ouserva
antes d' a volta d' o Bao
e tod' o qu' o Mio bica
dend' a Ponte hastra San Lzaro, 
vista qu' un pasmo d' hermosa
iremos vendo de paso.
     Dempois de pasal-a ponte, 
chegand' Mesn do Galo,
trces' ezquerda por Piugos, 
Soar e San Xoan d' o Campo, 
e moi preto est a Cancela, 
que tamen chaman Sixaos.
     D' aqui, collend' a direita,

[p.120]

atpas' s poucos pasos
unha parroquea que chaman
San Mamede d' os Lagartos.
     D' aquel' era esta parroquea, 
entr' as demais d' o obispado, 
distinguida; porque sendo 
d' o mesm' obispo igresareo, 
cobraban os cregos d' ela
unhos direitos moy raros.
     Cando morra un cabeza
d' a casa, estaba obrigado
o herdeiro de darll' crego
aquel ouxeto mais caro
qu' houbese drento d' a casa; 
pr que era nacesareo
que tivese catro ps. 
Com' a besta, un boi, o gato
e s' animales n' haba 
dbanll' a cama ou un banco.
     Vout' a levar ond' a eirexa,
e vers acarn d' o adrio
unha casa, qu' est a sombra 
d' un alto e robusto prtano,
Mesm' o p d' el, n' unha tarde
do mes ltemo d' o ano, 
sobr' un asento de pedra
qu' hay acarn d' un valado, 
estaban unha siora
e mais un sior sentados, 
recibindo o calor morno 
d' os esmorecidos rayos

[p.121]

d' o sol d' inverno, e sostian
unha descusin entrambos, 
que convn pro noso conto
qu' algo d' ela aqu espoamos.
     Denantes d' escomenzar 
parceme qu' d' o caso 
referirvos qu' a siora
chambase do' Amparo,
que viera tomar aires
pra curars' un costipado
que no convento collera, 
y-o outr' era un zuruxano 
do pais, qu' alo n' Habana
aforrara moitos cartos,
y-a postre deull' a morria
e veu terr' a gastalos.
     Pero por mais qu' esta tarde
estaban parrafeando
o zuruxano y-a monxa,
non teis por qu maliciarvos, 
pois trouxo muller d' Habana
e fai co-ela b casado.
    —Conque logo no hay remedio, 
d ela, pr' este mal que paso, 
si non renuncio o convento? 
Pois pol-o voto sagrado
que fixen o profesar
n' posibre renuncialo.
    —Pois, siora, non podrn 
curar nunca os seus libianos, 
sin respirar aires puros,

[p.122]

sin pasear pol-o campo;
porqu' eses males percisan 
mais hourizonte y-espaceo
pr' espallar d' o peito as penas, 
e pra dar mais vid' e nemo 
o corazn abatido
pol-a estreitura d' o craustro.
    —
Pois eu fra d' o convento
parez que me falta algo, 
n' estou gusto, e desexo 
volver' l cada paso; 
que cando con Dios facemos
voluntariamente tratos, 
temos dempois que cumprilos, 
s' que queremos salvarnos.
    O chegar aqu, de pronto 
esta conversa cortaron, 
porque viron Rosia
que pret' estaba escoitands: 
pois o vento que zuaba
estrelarse contr' o prtano,
foi causa que non s' oubise 
o ruxido d' os seus pasos.
    Mais logo qu' as duas se viron 
foron dars' un abrazo, 
y-entramentres escapouse 
car' a casa o zuruxano, 
dicindo pro seu chaleque:
    —N' estes deseos sagrados
hay s puntos tan escuros, 
que nunca se pran craros,

[p.123]

hastra qu' a saber se chega
cl o punto de contauto
qu' hay posto como lindeiro, 
entr' os cordos e os manetecos; 
pr' como o fin perfeuto, 
e como os medeos son santos, 
nosoutros n' estes nagocios 
non debemos misturarnos;
pois os cordos van con gusto
exercend' un dreito humano, 
e os outros... poden ir todos, 
porque non son nacesareos."

 


[p.125]

XIX

A MONXA E A SOLTEIRA

 

     —Ola, Rosa. O que m' alegro
de verte! Xa m' extranaba
de qu' verme non vieses.
Mais d, por que non falabas? 
Pr agor' estou reparando
o que medrache, rapaza; 
botaches un corpo fero, 
e de veras qu' ests goapa: 
nunca pensei que chegases
tal, cando t' arrolaba, 
porque padeciche moito
e dchenos moita nsea 
cand' eras nena, pr vexo
que quedache ben curada.
—Cale, por Dios, do' Amparo,
cale, que non oiga naida. 
Pxose Rosa de speto
con tal angustea e tan pleda,

[p.126]

qu' esculcand' todos lados 
por temor de qu' escoitaran, 
volveus' achegar monxa
e dxoll' en voz moy baixa: 
Levronm' ont' ese mdeco
que fai un pouco eiqu estaba, 
e dixo que d' as resultas
un alifaz me quedara, 
qu' era pra min un peligro
si quera ser casada.
     E com' probe de Rosa
casenll' fin as bgoas, 
dxoll' a monxa:
                      —Ben vexo,
nena, qu' ests namorada. 
Xa chegou s meus oidos 
que de casarte trataran;
mais decndoch' es' o mdeco,
millor que non-o fagas. 
Eu qurote, casi, como 
quen te levou n' as illargas, 
y-aconslloche que poas
en Dios tod' a tua confianza, 
pois poida que che des' eso 
porqu' seu lado te chama 
e non quere que te cases 
por non convr pra tua y-alma.
Qu' o que gana unha muller
por verbo de ser casada? 
S' querida d' o seu home, 
delores, fillos e nseas;

[p.127]

nseas qu' aumentan c' o tempo, 
nseas que nunca s' acaban; 
nseas pra dar gust' mundo, 
nseas pr' agradar n' a casa, 
que non fcel n tempo
o dar comprimento entrambas; 
nseas que teen un rabo 
qu' hastra d' a tumba traspasan; 
pois teen, dempois d' a morte, 
que ser con rigor xuzgadas. 
Por eso eu oubinll' un mdeco 
decir, qu' os homes non pagan 
algs traballos que teen 
as mulleres con quen casan, 
cando saen elas boas, 
de paz, de talento e d' nsea, 
anqu' as queiran tod' a vida
c' o corazn e co-a y-alma. 
E si por mala fertuna
un home malo Ile cadra? 
En lugar de compaeira, 
convrtese n' unha escrava; 
estonces, hastra que morra, 
ten un inferno n' a casa, 
y-hastra, estonces, ve nos fillos 
qu' s seus peitos amamanta, 
os gromos d' un home qu' dea
y-o n qu' ata sua disgracea.
     O acabar d' escoitar esto,
Rosa, co-a cabeza baixa,
fondamente cmovida,
respondeu:

[p.128]

                —Vost ben fala;
mais s' o corazn, siora,
latexa por unha causa,
o dia qu' a causa morra,
tamen o corazn pra;
por eso xa imposibre
que consolo para min haxa.
—Xess! T qu dices, nena?
N' a nosa Relixin Santa
hay consolo pr' os mais tristes
de penas fondas e amargas.
—Ay! s' a Relixin fixera
revivir a mi' espranza!?..
     Pouco mais ambas falaron,
pois logo o son d' a campana
adivirtiulles s duas
que rezasen pol-as nemas.
     E vendo Rosa qu' a noite
encima se lle votaba,
despediuse tenramente
d' amiga que visitara,
vend' unha noite n' o ceo
e outra mais negra n' a y-alma

 


[p.129]

XX

A CITA

 

     Est Xan n' a Piqueira moy cedio, 
              cuasqu' inda non se ve,
agardando por Rosa, n' o camio, 
              cheo d' entuseasmo e f.

     Cal rebuld' alegra n' o seu peito
              ben cara Ile sal,
porqu' ousrvase foncho e satisfeito 
              cal non s' acorda igoal.

     E qu' agarda n' a cit' a recompensa
              d' o seu costant' amor;
n' as pasadas angusteas xa non pensa
              d' est' espranza calor.

     Pois quen ama, si vive con espranza,
              manten a sua ilusen;
mais s' hastr' esta lle falta, non alcanza
              consolo corazn.

[p.130]

     Non tardou, inda lonxe, en dibuxarse
              n' as nboas d' a ma
unha sombra que adianta, sin pararse,
              hcia dond' e l est.

     Y-l estonces, sintindo n' o seu peito
              O corazn brincar,
de car' aquela sombra foi direito
              pr' a distancea acortar.

     Era Rosa, en efeuto, a que chegaba
              xunt' seu querer,
con un cesto n' o brazo, que levaba
              pra cousas n' l traguer.

     Saudrons' entrambos con tenrura,
              y-entonces dixo Xan:
—Vs resolt' donarm' hoxa ventura
              que premea o meu afn?

     —Xa escomenzas? Non sabes outra cousa
              mais que falar d' amor.
Non me fales mais d' l. Por Dios apousa
              o teu amant' ardor.

     —Non falarche d' o afeuto que che teo,
              d' este tolo querer
que berra pol-o teu con firm' empeo?
              Eso non pode ser.

     Tel-a y-alma estoupando d' amarguras,

[p.131]

             
sentir n' o peito arder
a pasen, sin curar a suas queimuras
              xunt' amada muller;

     ir xuntand' iluses n' o meu deseo,
              chegar de t lograr 
esta cita, e d' amor n' o parrafeo
              non che poder falar,

     non posibre, non; e decontado
              tesme que responder
s' meu amor ardent' apaseonado 
              pensas corresponder.

     Rosa estonces parouse, e retorcendo
              n' a trenzad' o mandil, 
buscand' algo inxenioso, iba espremendo
              a sua mente sutil.

     Pero vendo Xan fero e decedido,
              n' acertando inventar
unha idea d' a que sacar partido
              pra podelo engaar,

     respondeu, por remate, tristemente:
              —Xuro por esta cruz, 
por ese sol qu' asoma refulxente
              pra dar terra luz,

     ou qu' ei casar contigo, ou n' un mosteiro 
              a vid' ei d' acabar.

[p.132]

Mais d' es' amor, que sei qu' verdadeiro,
              non me volvas falar.

     —Pero, Rosa, cabilo qu' and' o demo
              en tod' esta funcen;
pois non podo entenderte, e cuasi temo
              que me falt' a razn.

     Cavilei que Tomasa solamente
              matab' o teu amor
Mais te' outro nemigo, craramente,
              que debe ser pior.

     —Non, Xan, non, respondeu sobresaltada ;
              non penses en ninguen.
Pol-o d' hoxe non quero ser casada,
              pois as estou moy ben.

     Vai falarll' a Tomasa si tes prsa,
              qu' esa grdache ley.
—Falarall' demo; pero esa,
              xamais lle falarei.

     Porque, quen treidora pr' onha amiga,
              ten que facer treicen
hastr' amante qu' o seu amor consiga;
              pois non ten curazn.

     Desqu' espertou n' o fondo d' o meu peito
              o amor hci' muller,
slo ti me gustache, e fun direito

[p.133]

              buscal' o teu querer.

     Despreciei o millor d' a mia vida
              pensando sempr' en t, 
preseguindo ilusen, de mn querida,
              de lograr o teu s.

     Por t perdin o estdeo, y-a carreira
              por quererte perdin,
contigo vexo a groria verdadeira, 
              sin t un pesar sin fin.

     Tivo que calar Xan, pois via xente
              moi preto d' eles xa,
y-entrambos se puxeron de repente
              camio da ciud.

     Cal' a hestrea o qu' os dous foron falando, 
              porque tan slo d,
qu' a Tomasa estivraos escoitando 
              moi pretio d' al.

     E conta que dempois, chorando sola
              deca:
              —Tn razn,
porque tn l o meu, porqu' estou tola, 
              non teo corazn.

     Qun tivera ay! as chaves do corio, 
              podendo conocer
que dispuxo Dios pro noso nio,

[p.134]

             
pra sol' l lle querer.

     Pro qureme Farruco, que m' adora,
              y-eille corresponder,
para demostrarll' a Xan, qu' esta treidora
              tamen sabe querer.

 


[p.135]

XXI

A FESTA

 

     N' ese mes d' o ano
que Navid chaman, 
pol-o dia oito 
teen n' a Labrada 
unha grande festa. 
De terras lexanas
veen n' ese dia
rezar a santa, 
pois hay ond' eirexa 
unha pia d' auga 
que tn virt grande
pr' a curar as chagas
e algs outros males
qu' o corpo relaxan.

     Dendes moi cedio
en todal' as casas

[p.136]

hay mais movemento,
hay mais algazara: 
xa levan as bestas
pras chousas, e as vacas; 
xa pensan dempoixas 
en partir a cabra, 
castrn ou carneiro 
qu' o dia antes matan
pra comer a xente
que veu convidada. 
E mentras as vellas
o almorzo porparan, 
arriba n' o carto 
estn as rapazas 
bule que rebule, 
todas apuradas, 
porque n' ese dia 
escollen e sacan 
roupia nova
que teen n-a arca,
e buscan o espello,
e lvans' a cara,
e pinanse logo
coidando que salla
o pelo lustroso
e ben feita a raya,
pra qu' os mozos vexan 
que van ben peinadas, 
cand' o pano deixen 
caer sobr' espalda. 
Dempois escobillan

[p.137]

roupa y-as sayas,
e logo s zapatos
lmpanlles lama, 
que con un carolo
de millo lle sacan. 
Asina qu' a roupa
de limpal' acaban, 
vestirs' empezan
tres ou catr' enagoas, 
e pra que figuren 
as cadeiras anchas, 
colgan d' a cintura 
catr' ou seis refaixas, 
Pra upar mais o seo 
as pcaras arman 
c' un pano cruzado
por baixo d' a chambra.
Y-antes que se cubran 
c-o dengue de grana
y-antes de vestirse
co-a ltima saya, 
pra que non se luxen,
cocia baixan
comel-o almorzo, 
que segun a usanza
d' os tempos d' agora,
unha gran taza
de caldo, amaado
con unto e patacas, 
n-o qu' esfaragullan 
algs unhas rafas,

[p.138]

e lvano boca
fervendo qu' escalda.
     Mentras qu' acontece
tod' esto n' as casas, 
vnse longas cordas
al pol' a gndara, 
de mozas que locen
as sayas pranchadas 
que pra festa levan 
com' a neve brancas, 
que fan tal contraste 
que tanto resaltan
entr' outras mil cousas
que tran coloradas, 
de xent' a cabalo,
d' outros qu' a p andan
e tran n-a cabeza 
cestas cuguladas
de pas e pantrigos, 
resexos si cadra, 
d' outras con rosquillas
ou con empanadas, 
eu fin, con aquelo
qu' ha de facer falla 
pra comer despoixas
n-a festa d' a santa.

     Xa van os ramistas
car' a eirexa en marcha, 
botando foguetes 
que n-o aire estralan,

[p.139]

e un pouco atrs d' eles 
van en rea a gaita,
o pandeiro e o bombo
tocando en compaa, 
pois xa por tres veces
picou campana,
e ben saben todos
que dempois d-a coarta
comenza de cote 
a misa cantada.
     Por eso hcia a eirexa
os romeiros marchan: 
os homes cobertos 
c' unha longa capa, 
y-en vez de monteiras
cuasque todos gastan
sombreiros de pano
os puchos de palla.
     Tod' aquel que pode
vai lucind' a faixa, 
que' moi rechamante 
por ser colorada,
e por cima d' ela
tampouco non falta
n' os mozos de rango, 
moy espondorada, 
a lucia cadea 
d' o rel de prata.
     As mozas pra misa
sempre van tapadas, 
xa c' unha mantilla

[p.140]

de raso ou de pana
con anchas cenefas
aterciopeladas,
ou xa con mandiles
de l, que traballan,
n' a mesma terria,
moitas tecelanas.

     N' o adro d' eirexa
pouco antes entraran,
entre varias mozas,
Rosi' e Tomasa.

     D' a mesma maneira
vestrans' entrambas.
Levan os vestidos
d' a mesma zaraza,
qu' d' a mais bointa,
d' a mais pintarlada;
pero co-a mantela
cuasque tod' o tapan.

     E sobre d' os hombros,
caida con gracea,
levan a mantilla,
con cenefas anchas
de b terciopelo, 
que lles cobr' a espalda.

     A sua cabeza
tamen engalanan
c' un pano de seda
     E anqu' as duas levan

[p.141]

as puntas atadas
baixo d' o queixelo, 
tiveron tal maa, 
que locen os aros,
o pelo y-a sarta,
feita cuasi sempre 
de prata dourada
que por unha cinta
pescozo atan
e que diant' o seo
traen pindurada.
     Todos miran pr' elas
e todos reparan 
que xa non camian 
d' o brazo agarradas 
como en tales casos
sempr' acostumbraban, 
e moitos observan 
que van enfadadas, 
pois falan co-as outras
y-entr' elas non falan.
     Xanio e Farruco, 
que n' o adro estaban
faca algun tempo 
por mor de agardalas, 
quedaron varados 
velas tan majas. 
Entrambas firiron 
pra Xan a mirada,
e dempois entraron 
co-a cabeza baixa

[p.142]

unhas tras d' as outras
com' ovellas mansas 
n' a eirexa, pra oren
a misa cantada.

 


[p.143]

XXII

A ROMARA

 

     Donde fan a romara
n' unha gran carballeira
qu' hay veira d' un regueiro, 
poucos pasos d' eirexa.
     Os dous lados d' o camio
vnse moitas rosquilleiras. 
Unhas teen sobre carros, 
posto con certa aparencia, 
bizcoitos, roscas e dulces, 
carambelos e botellas
con resl, ans ou caa
ou augardente d' a terra, 
en fin, con cousas baratas;
pois saben qu' as faltriqueiras 
d' as rapazas e d' os mozos 
non poden votar por ela. 
Outras que traen pantrigos
ou empanadas n' as cestas; 
pois, porque cadra n' o inverno,

[p.144]

faltan as mazs y-as peras, 
forman pol-o campo adiante 
duas largas ringuileiras.
     N' o mesmo campo hay tamen
unha casa e unha pendella, 
dond' os taberneiros poen
todol-os anos taberna.
     Xunto d' eirexa, n' un foco, 
hay unha pa de pedra
chea d' auga, d' unha fonte 
que nace mesm' p d' ela, 
en dond' os de lonxe lavan 
a cara, os brazos y-as pernas
con tal de que tean chagas
ou d' outra cousa padezan,
pois contan qu' un dia a Vrxen 
pasou por aquela terra, 
c' o seu menio n' o colo, 
por preto d' esta fontela, 
e baixous' beber auga 
por atoparse sedenta; 
e donde puxo a rodilla, 
por diante d' a fonte mesma,
aind' a sinal, por milagre, 
d' unha foquia s' ouserva.
     Por eso dende moy lonxe
ofrcens' vir festa
moitos matos, pra beberen 
aquel' auga milagreira, 
que cura slo s que teen 
n' a sua virt f cega.
 

[p.145]

    Sai sempre, dempois d' a misa, 
a porcesin, n' a que levan
a santa moy adornada
con frores, cintas e sedas; 
e detrs d' a santa siguen, 
de xinollos pol-aterra, 
moitas devotas mulleres
que veen cumprir a oferta 
d' andar as, mentras dure
a porcesin, c' unha vela.
     Recollida a porcesin,
n' eirexa xa pouco queda
que ver. Tan sl' o santeiro, 
qu' ese leva a tard' enteira
en poer a santa s xentes 
que levan cousas de cera, 
estrigas, cerros, galias, 
carne de cocho ou cadelas; 
en fin, o que ll' ofreceron
santa n' as suas doencias.

     Dempois de xentar, a mseca; 
oubir os seus ecos deixa, 
menudean os foguetes, 
y-a xente moza non pensa 
sinon en ir car' campo, 
por mor d' o baile qu' esperan.
     Tocando pol-o camio
campo a mseca chega, 
facendo ferverll' a sangue
s famileas que n' el xentan,

[p.146]

e sobre tod' s rapazas, 
qu' as pon, mais qu' o vio, ledas.
     rmas o corro d' o baile,
toc' a mseca a muieira,
y-os rapaces van en busca
cada un d' a sua parexa;
mais cham' atencen de todos,
por mais que naid' o comprenda,
que Xan e Farruco pasen
sin beilar a tard' enteira.
     Tomas' estaba n' o corro
e mirab' s furtadelas
Farruco, qu' outras veces
beilaba sempre con ela; 
pr como n' est' ocasen
vse n' l moit' indiferencia, 
como rosa romara
pol-a tarde non viera, 
collndos' outras amigas
foinas levando hastra cerca
de Farruco e de Xanio,
que facan por non vela,
por mais que s' escachurraba
e berraba, de maneira
que tian qu' oubila todos
cantos tivesen orellas.
     Pr non lle valeron nada
nin estas nin outras tretas,
porque foi chegando a noite
e quedndose deserta
a romara, fuxindo

[p.147]

as xentes pr' s suas aldeas; 
pois dempois de qu' anoitece, 
d' inverno, fai friu ou xea,
e pr' ruada d' a noite
tan sl' os viciosos quedan.
     Por es' os meus dous amigos, 
moit' antes qu' anoitecera, 
marcharon d' a romara 
con cara un pouco tristeira.
     Tomasa fixouse n' eles
e quedou pensa que pensa 
en por qu non querera 
Farruco beilar con ela, 
quedando co-a fera duda 
si ser que xa no-a queira
e se quede, fin y- cabo, 
sin ningun d' os d' a parexa.

 


[p.149]

XXIII

DETERMINACEN

 

     Chegou o mes de Mayo, e n' l, un dia
que nubarroso e turbio amaeca,
             n' a casa d' a Labrada
             un acontecemento
tragua tod' xente en movemento
y- familea de Ros' esconsolada.

     Como visen faca tempo Rosa
esganada, moy pled' e chorosa,
             miudo indo e vindo
             ver hirm d' o crego, 
cavilaban seus pais:
                            —Ese amor cego
non' a deixa comendo nin dormindo.

     Por eso certa tard' a ta Sabela, 
non podendo ver mais as penas d' ela,
             dxolle:
                            —Qu che pasa
             que tanto te consome?

[p.150]

Por ventura t queres algun home, 
ou qu' endemonicado mal t' abrasa?

     E respondeulle Rosa:
                                    —Ay, may querida,
vost ben sab' o que me quit' a vida!
             Esta falta maldita
             que me quedou de nena,
a causa toda d' esta mia pena
desque soupen que de casarme quita.

     E como por disgracea n' esta terra
tod' o qu' amei y-o que amo me fai guerra,
             n' atopo refuxeiro
             pro dr d' a mia y-alma, 
por eso pra buscar algunha calma 
determinei meterme n' un mosteiro.

     Tal decisen, e dita de tal xeito,
mai, com' un pual, pasoull' o peito;
             y-entn por vareos modos
             percurou persuadila
de que, marchndos' algun tempo vila, 
pasaranll' aqueles celos todos.

     Pr por mais que fixeron ambos vellos, 
non valeron de nada os seus consellos.
             Pos eso unha ma
             sala o tiu Guergorio,
n' o corazn levando un purgatorio, 
d' a Labrada, con Rosa, pra ciud.

 


[p.151]

XXIV

DOUS AMORES

 

     Logo que soupo Xan que se marchara
o anxel d' o seu sono, o seu consolo, 
sin motivo ningun qu' l s' expricara,
foi buscar Farruco cuasque tolo
e corrndoll' as bgoas pol-a cara
c' o corazn vertendo desconsolo,
—Marchou Rosa! lle dixo, xa nin calma
nin ventura haber pode pra mi' alma.

     Quer co-a pasen, co-a f mais pura
qu' idear podern sonos d' amores; 
querame tamen, e tal ventura
hastr' as espias me trocab' en frores. 
Non me deu f dempois, mirou pr' altura
e viu n' o ceo felicids millores;
mais dende que se foi, si non sospiro, 
tan slo vexo vgoas cando miro.

     Botar non podo a soed d' o peito

[p.152]

dende qua non a vexo, un fogo ardente
sinto que me consome, si me deito
fuxe o sono de min costantemente;
traballo que faga non dou xeito
y-en nada atopo dicha n' alicente;
pois dende que non vexo ser qu' adoro,
de dia sufro e pol-a noite choro.

     A sua imxe, de min xamais s' arredra,
d' os seus recordos sempr' estou rodeado;
vxoa en cada camio, en cada pedra,
en cada fror, en cada herba d' o prado.
Canto mais tempo pasa, inda mais medra,
est' amor que n' a y-alma est encravado,
e si vives mais que eu sers testigo
de qu' esta idea morrer comigo.

     Pra m' olvidar d' ela eu, preciso fora
non escoitar xamis tocar misa, 
non oir nunca a gaita trouladora, 
non ver mais nenas de graceosa risa,
nin ver mais nunca o sol qu' os campos dora,
nin d' as ledas mas sentir a brisa,
nin que a calor me corra pol-as venas,
nin que meu corazn o afrixan penas.

     Por eso me despido d' esta terra
donde todo tristuras me convida.
Vou Cuba, pois dicen qu' al hay guerra,
e lonxe d' esta aldea tan querida
dond' o que mais me gusta mais m' aterra,

[p.153]

loitarei pol-a ptrea tod' a vida,
pois s' unha bala al ven e me mata,
enemiga ser, mais non ingrata.

     —Dasme lstema, Xan, por qu' ests tolo; 
ese meigo d' amor roubouch' o xuicio; 
mais careixa que che roe o miolo 
e que che mina d' a razn o quicio, 
chamarlle amor non podo, porque solo 
en ela eu vexo enfermed e vicio, 
porqu' o amor duno Dios tan solamente
pra qu' en paz e feliz se queir' a xente.

     Acouga, Xan, acouga, non caviles,
vas deixar tua may triste, afrixida, 
por correr tras d' esoutra? Non vaciles, 
nin compares may co-a mais querida. 
Mulleres como Rosa hinas miles; 
pero may solo hay unha n-esta vida. 
E n-a propea esperenza che me fundo,
cal tua may naide te ha d' amar n-o mundo.

     Nunca eu soupen com' unha may quera
hastr' o dia que me quedei sin ela. 
Cobizoso d' amor dend' aquel dia
sinto mais ainda a falta de non tela, 
qu' anque teo unha hirm, tontera 
o pensar que me queira como aqula; 
qu' o cario d' a hirm, anque cario,
non xunta com' may sempre pr' o nio.

[p.154]

     Mira o amor qu' home ten a que se casa:
si pode en dominalo nunca duda,
si ela mais rica, gastar sin tasa,
si ela mais probe, non lle dar axuda;
e graceas si co-a lengoa non o abrasa, 
porque leva gran dote a que sl muda. 
Anque n' esto llles sirva de disculpa
qu' o home moitas veces, tn culpa.

    
Hirm d' a Carid Rosa se fixo...
Pois eu dgoche, Xan, que me parece
qu' santa vocacin que Dios bendixo
e que d solamente qu' a merece.
Si non casou contigo naide quixo:
non ts p, pois, pro mal que t' entolece, 
pois cand' ela tomou es' outro estado 
que Dios as o tia desinado.

    Debes coidar d' a may, que xa vai vella,
e non debes os bs perder de vista.
O cario d' a may non s' asemella
ningun outro; mnos egoista.
Si non tropezas c' unha mala herbella
e casas con muller virtuosa e lista, 
sers filiz, mais has de conocer
que nunca com' a may quer a muller.

    —Cando berra un enfermo c' os dres, 
nunca os sinte en s o mdeco qu' o cura,
e de cote arresultan ser piores
d' aqus qu' o zuruxano s' afigura,

[p.155]

    T por eso os meus fondos sinsabores 
non comprendes, pois gozas de ventura;
mais qun sabe, pesar d' esas tioras,
si te viras com' eu o que faras!

    Ben se v no que ds qu' eres solteiro
e que n' ests siquera namorado, 
por eso sers slo un barulleiro
mentras n' ames ou non mudes d' estado; 
porqu' o amor d' unha may verdadeiro, 
pr moy grande e santo o d' casado; 
y- muller aducada e virtuosa,
o ser may non lle merm' o amor d' esposa.

Páxina Anterior

Ir ao ndice de Páxinas

Páxina Seguinte


logoDeputacin logoBVG © 2006 Biblioteca Virtual Galega