Cousas d' as mulleres e outras poesas

Páxina Anterior

Captulos XXV e XXVI. Eplogo. "Bgoas e Risas".

 

m3xrdguezlopezcousasdasmulleres005.html


[p.157]

XXV

O CURA Y-O MDECO

 

     Vendo Xan que c' o tempo non barra 
d' o namorado e tolo pensamento
a mamorea de Rosa, qu' o afrixa, 
queimand a fogo lento, 
xa de sofrir cansado
n' unha ausencea tan dura, 
pr coto mal percura, 
pr que quer sentar praza de soldado; 
por eso foi pedirll' sior cura
o seu certificado.
     Mandou pol-a criada
recado crego, que llo deu entrada
tan logo como soupo por aqula
qu' o agardaba Xanio d' a Cancela.
     Estaba xunt' crego o zuruxano, 
un vello xa ben cano, 
qu' aseguraba qu' era

[p.158]

liberal e cristiano,
y-anque d' entrambas cousas pouco lra
tia un empeo cego
en armar descuses sempre c' o crego.
     Cand' entrou Xan ond' eles, ben deca 
n' a sua cara qu' algun pesar senta;
y-o crego, qu' e un vellete
n' as tramoyas d' o mundo xa moy ducho, 
fixo sentar Xan n' un tabulete
e fxoll' ademais poel-o pucho.
    
Xan, dempoixas d' un pouco, 
expricoulles d' a march' o seu motivo, 
y- oubilo o crego, tiv 
por un empeo louco.
Pr mentras Xan falou
algo dixo, pr' mdeco, intresante, 
porque se Ile mudaba o seu sembrante
namentras qu' o escoitou;
e quedouse dempoixas pensativo
cal si de Xan a hestorea
trougurall' mamorea
d' a ed pesada algun recordo vivo.
     Mais logo en Xan firindo a sua mirada 
—Mozo, dxolle, escitam' un consello,
e si te marchas, nunca olvides nada 
d' o que che vai decir hox' este vello.
     Com' a t vin mundo n' unha aldea,
e cal t amei sin ser correspondido,
e d' amorosas penas perseguido
fun buscar consolo a terra allea.
Pois o ver qu' eu aqu non consigua

[p.159]

d' a adorada muller correspondencea, 
y-o ver que non podia
pr freno o corazn co-a intelixencea,
pra curar tal amor pensei n' ausencea.
     O pirmeiro paseinas... pro moy gordas! 
Cand' o barco pr' a Amreca iba andando
n' o corazn tamen senta as cordas
pouqui' a pouco irse desgarrando, 
porqu' a muller qu' amaba
pol-o outro cabo aqu m' as amarraba.
     Mais todo pasa a postre n' esta vida,
e de mau dand' o amor y-as suas simprezas, 
atopei por al franca acollida, 
satisfaucis, honores e riquezas
y-a dce prenda d' a muller querida.
     Cando vin titulado de Santiago,
como non fora vago, 
e por outras razs,
tragia chea a y-alma d' iluses;
mais vin-as ir crebando pouc' a pouco
n-a loita d' o amor propeo, n' esa guerra
d' a envexa, qu' hastr' adianto as portas cerra
porqu' un empeo louco, 
pretender ser porfeta n-a sua terra.
     Si por buscar fertua te marcharas
deixand' o lar amado,
non solo non cho houbera aconsellado, 
sinon que che diria que quedaras,
porqu' os mais qu' al van buscar sorte
miserea atopan solo ou triste morte; 
pro marchar de soldado

[p.160]

pensamento nobre, dino, honrado.
     Todas esas trsturas
que che produce o teu cario cego
olvidars d' a guerra n' o trafego, 
e trocarse poideran en venturas
s' alo te namoras d' outra nena, 
qu' amndote borrrach' esa pena; 
porqu' cousa probada
qu' a novedad' agrada, 
y-a mais, o fin y-o cabo, 
saca un cravo outro cravo.
     S' olvidas d' ese amor o sentemento
y-al buscas muller, de ver percura 
que che guste, pr vai mais qu' a figura
o xuicio, a virt y-o entendemento, 
que o demais vanid de pouca dura, 
pr qu' s veces amarga moito a vida.
     Si te marchas, non borres d 'a mamorea, 
pra traguer Galicia a testa erguida,
qu' o valor d' o gallego est n' a Hestorea, 
cabeza d' as follas de mais grorea.
     Entramentras o cura foi copeando
d' o libro d' as partidas a de Xan,
y-o entregarlla, quedouse pr' l mirando, 
e faloulle:
             —Bos consellos che dan; 
pr este mdeco un tanto paliqueiro, 
y-o millor foi deixnd n' o tinteiro.
     Anque ts, segun vexo n' a partida, 
mais d' os vintecinco anos, 
si queres levar mnos desenganos

[p.161]

n' a carreira d' a vida,
guate por teus pais; porque che creo
qu' o b fillo bendito pol-o ceo.
     Xan, por toda resposta, agradeceulles
os seus sbeos consellos, 
pagoull' crego, as boas tardes deulles, 
e saliu, cal entrou, de xunto s vellos.

 


[p.163]

XXVI

ADIOS

 

     Certo dia 
moy cedio, 
n' o camio 
atopou Xan 
Farruco, 
que choraba 
e o agardaba
con afn.
     Xan salira
d' a sua casa 
cavilando 
non volver,
qu' a sua y-alma 
n' ela abrasa 
o remolo 
d' o querer.
     Nada, nada
foi bastante
pra facelo

[p.164]

desistir
d' unha marcha
que, pr-o adiante,
lle poda
non convr.
     Non deu sorte,
nin s xentes
que critican
o que fai
nin amigos,
nin parentes,
nin s bgoas
de sua may.
     Saliu solo,
porque quixo
non dar nota
n' o lugar;
solamentres
adios dixo
os pais, antes
de marchar.
     Non levaba
carabela,
e tan slo
n' unha mau
lev' a moca
pra co-ela
dar, si cadra,
c' un n' o chau.
     Pr anque marcha
sin premiso,

[p.165]

contra toda
volunt,
l agarda
qu' o perciso
nou lle falte 
n' a ciud.
     Non en valde
confiara,
pois pouco
de marchar, 
seu pai triste 
camiaba
c' o perciso
pra lle dar.
....................
     D' os dous siguente da, 
entre bgoas e aprets, 
pra sempre se despeda 
con un tenrsemo adios.

 


[p.167]


EPLOGO

 

     N' unha d' as moitas guerras que sostivo 
a nosa Espaa en Cuba, 
que ll' entraron s veces ben vivo
espremerlle d' o persupuesto a uva; 
dempois d' unha batalla moy sangrenta, 
qu' hastr' acordarme d' ela me reventa, 
n' un hespital de sangue imprevisado
habia entr' os firidos
que n' el houberan sido recollidos
un de moito cuidado.
     Un zuruxano est de cot' veira
d' a sua cabeceira,
y-ademais est un crego
que ten prutica vella
n' esto de morimundos, e d orella
marmullando: 
                        —Qu prda de gallego!
Y-entn un asistente
qu' firido percura con afn,

[p.168]

d limpand' unha bgoa tristemente: 
—Probe meu capitan!
     Cando contaba est' asistent' a hestorea
y-o modo de levar tanta firida,
—Cada unha costou mais d' unha vida,
deca, pr darlle pouca grorea; 
pois si chega morrer, 
ten a culpa de todo unha muller.
—Cmo foi? perguntoull' o zuruxano.
—Avisado d' a falta que faca
eiqu auxilio, vu diant' a compaa 
hast' parte d' ac d' ese pantano. 
Desd' al foi testigo
como os nosos fuxan d' o enamigo, 
qu' era mais numaroso; 
mais ver a autit desesperada
con qu' os nosos formaban retirada, 
con sembrante fureoso
todos ns falou d' esta maneira:
"Camaradas valentes: pol-a grorea, 
pol-a honra que loce esa bandeira 
vencedora de cote y-altaneira,
non cear hastra darll' outra vitorea."
     "Y-entn, pndos' frente
de nosoutros, conform' acostumaba, 
porqu' era tan valente que, n' o maor peligr' al l estaba, 
dirixiuse, estoupando co-a coraxe, 
car' tropa enamiga, pol-o lado
que tian contra ns mais avanzado;
e bateunos con furea tan salvaxe,

[p.169]

qu' est' exempro, quentand' o nso peito, 
seu lado loitamos de tal xeito
que, en moito mnos tempo que se pensa,
o ataque convertron en defensa; 
pois os nosos, verse reforzados, 
combatiron tamen mais animados.
     "Non tardaron en ver qu' eran perdidos
si non se retiraban;
mais ser por nosoutros perseguidos, 
notou o capitan que se levaban
unha Hermanita, encima d' unha besta, 
diant' un xefe, esmayada;
e destonces, erguend' a moura testa
e cravando n' a monxa a sua mirada, 
"Ala, Pedro!, me dixo; ven comigo; 
pois s' a monxa que levan non consigo
libertar d' entr' as maus d' esa canalla,
anque venza enamigo,
pesadumbre terei d' esta batalla.
E votand' o cabalo n' est' istante
galope tendido
desafiando d' as balas o zumbido, 
con ronca voz berroume:
                                  "Pedro, adiante!"
E xa entr' eles metido
foi, tallad' tallada,
sementando cabezas co-a sua espada.
     "Anque tras d' l corrimos,
cand' os demais poidemos alcanzalo, 
collido monxa o vimos, 
e mortos os seus ps xefe e cabalo;

[p.170]

pero tant' era sangue que cichaba
pol-as fridas chorro, 
qu' anque direito estaba
dixo, ver qu' o seu peito desmayaba: 
"Defenddea, valentes, si me morro". 
O restante d' a hestorea, francamente, 
xa o sabe, porqu' estivo al presente.
     Al cerca d' o dia
entrabrindo os seus ollos moratados, 
mirou pra todos lados, 
e dixo:
     "Daim' un goto d' auga fra".
Tan logo que ll' a deron,
e d' a sede calmaron o martireo, 
empezou esvarear, con un delireo, 
que todos moito mais por l temeron:
     "Ela... s... a mesma... Rosa...
Non fuxais... Paso!... t... cobarde... pra... 
Daca a monxa... pois vai costarche cara... 
Tan bonita com' antes... pr qu' hermosa!..."
     O zuruxano, o crego y-o asistente 
apricaban atentos os oidos
pr' escoitar d' aquel' alma estes xemidos, 
cando viron trs d' eles, de repente, 
duas guapas Hirms d' a Carid 
que vieran andando en ps de l.
     O firido esvareando continaba,
e de cote braceando,
tod' a roupa d' a cama destapaba,
a qu' haba qu' estar sempr' amaando, 
pol-o que se quedou pr' este trafego,

[p.171]

por mandalo as o crego,
unha Hirm, que dempoixas resultou 
ser a mesma qu' o enfermo libertou.
De pronto Hirm chocoull' o esvareamento
d' o firido, porque chamaba Rosa, 
falndolle, n' a dce e garimosa 
fala gallega, en grande sentemento.
     Direivos, s' que tedes
moita prsa, por mais qu' o supoedes, 
qu' a monxa era Rosa d' a Labrada;
por eso se sintiu acongoxada, 
decatndose que fose o capitan 
o probe d' aquel Xan 
por quen ela estivera namorada.
     Pr anque xa pasaran algus anos, 
fixeran tanta mella os desenganos 
n' aquela cara pol-o sol torrada,
cuberta d' unha barba moy rizada, 
n' a continada guerra 
pol-o fume y-a plvora queimada,
que non se semellaba cuasque nada 
Xanio que vira al n' terra;
pois d' aquela era fresco e colorado,
e andaba, com' os mais, sempr' afeitado.
     Estando n' estas dudas, o asistente
dixo:
      —Mais non se fai por quen s' adora.
Ben deitou de meu amo; s' el non fora
tan fero e tan valente.....
Y-estonces dix' o firido brandamente:
"Xuro por esta cruz,

[p.172]

"por ese sol qu' asoma refulxente
"pra dar terra luz,
"ou qu' hei casar contigo, ou n' un mosteiro
"a vida hei d' acabar." 
Rosa..... per' escapa..... qu nubeiro!.....
Qun m' a dera pillar!....."
    
Escoitab' esto Rosa
chea d' un vivo intrs, febrenta, anseosa,
pois Xan conocera:
y- velo xunt' s tan cheo de mgoas, 
cal s' o amor n' o seu peito s' acendera
y-o corazn cal lea seca ardera, 
pr' apagar este fogo, ban as bgoas
corrndolle por drento, 
porqu' avivaba o lume o pensamento; 
e por eso por fora
pon cara de chorar, pero non chora.
     Pr foi tan fort' o golpe recibido, 
qu' antes de ser por naide reparada, 
foi perdend' o sentido, 
y- quedarse esmayada,
incrinndos' un lado por fraqueza, 
foi xuntar co-a de Xan a sua cabeza.
.........................................................
     Colleu medo o asistente,
y- mdeco buscou moy prontamente; 
e cand' ste chegou,
vendo qu' era un esmayo e non durma, 
c' un hisopo, botou

[p.173]

por entrambas cabezas auga fra,
y-ela co-esto moi logo despertou.
     Tan pronto viu mdeco, fixouse
qu' era o mesmo qu' estaba n' a Labrada, 
y-outra volta quedouse,
recordalo todo, esconsolada.
     Mais logo perguntou con triste tono:
—Cndo volveu d' a terra? 
—Far un ano pra ltemos d' outono
que pedin pr' axudar eiqu n' a guerra.
—E que tal mia mai y-os mais d' a casa?
—Todos vs, acordndose de cote
de vostede.
                —E casouse xa Tomasa? 
—Non ainda, por mais que teu b dote
—Debeu ter, pol-o visto, un contratempo,
porque ir xa lle vai chegando o tempo. 
—Andivo unhos seis anos
empeada en casar c' un tal Farruco, 
pr este deulle slo desenganos. 
Dempois o Casanova, qu' moy cuco, 
rondoull' un ano a porta; pr non quixo
entrar drento d' a casa
cal quera a familea de Tomasa; 
e dempoixas qu' un ano enteiro a fixo
pensar n-l, enganada y-entretida, 
cansouse d' ela cabo;
pois sempr' as relaces tran moy mal rabo, 
cand' ed tendo e posicen debida, 
mozo entrar n' a casa se convida,
y-l, pra librarse d' esto,

[p.174]

todol-os dias busca algun pretexto.
     O mdeco calou, porqu' o firido,
acaso co-a impresin d' a y-auga fra
recobraba o sentido,
y-os ollos entrabra.
Cando volveu oubir a voz de Rosa,
pouqui' pouco fois' espavilando,
e con cara entre leda y-angusteosa
con fixeza quedou pr' ela mirando.
N' unhos cantos istantes
mirronse con nsea fito fito
aqueles dous amantes,
y-anqu' o mirars' as era un delito
qu' un voto condenaba,
o amor causaba-o e Dios o perdonaba;
pois fai tempo qu' eu sei
qu' o puro e santo amor de Dios ley.
     Xan enton foi sacando pouco pouco
unha callosa mau fora d' o leito,
y-apertouna con forza contr' o peito
contndo o corazn qu' estaba louco.
Quixo prse sentado,
mais fallronll' as forzas, e n' a cama
caeuse despromado.
Entn Rosa chama,
e con voz que parece agunizando,
dixo:
     —Fai o favor de perdonarme...
Rosa, estouch' acabando.....
O vert' hoxe acabou d' arrematarme.
—Xan, valor; non te morras;

[p.175]

quero que Dios a ta vida garde.
Tardoum' o teu amor; por mais que corras
pra darm' a vida co-l, xa chegas tarde.
—Sempre te quixen, Xan!...
                                      —Send' eso certo,
por qu tantos delores me causache
podendo ver n' a terra o ceo aberto?
Por qu nunca tan craro me falache?...
Mais sinto que me morro, e non cousa 
qu' esta tanta amargura 
faga salir dempois, carn d' a lousa, 
toxos e cardos d' a mia sepultura. 
Manda recad' cura, pois deseo
pedir perdn Dios d' as mias faltas;
e quero cavilar n' as cousas altas. 
Rosa, adios...
                    —Adios, Xan; xuntos no co
lograremos as nosas ambicis.
—Ay, mai d' a mia vida!... Adios... Adios...
     Xa non dix' outra fala.
O mdeco conoce que se morre, 
mais tom' o pulso e cala.
O lado d' o firido a xente corre, 
porque fora dixeran us sargentos
que ll' iban admstrar os Sacramentos;
pr ouservando qu' prsa se morra, 
slo Ile puxo o crego a Santa-Uncen; 
acabar de votarll' a bendicen
morrera.... non amaba..... non sufra.
Rosa, chea d' un fondo sentemento, 
saliu d' al chorando, decidida

[p.176]

meterse pra sempre n' un convento
pra pidir pol-o que lle deu a vida. 
O mdeco, vela ir, dixo:
                                    —Endiaadas!
Dnde tereis d' as penas e praceres
a chave, pra poder dar estudeadas
as Cousas d' as mulleres?

 



FIN

 


[p.177]


BGOAS E RISAS

 

 

   
[p.179]

                    MARIA
                         —
   
                 SONETO

     Perdname, Mara, s' que canto, 
anque con debre voz, a tua hermosura,
a tua formalid, y-a tua finura 
y-esas tuas graceas qu' eu adoro tanto.
     Eres, Mara, d' a mi' alma encanto
donde de cote vexo a tua figura;
en t tan slo podo hachar ventura, 
slo t quero con cario santo.
     Mais vndote tan chea de primores, 
vend' a pura bond que en t resalta
por concederche Dios tantas favores,
     ay, Mara! parcesme tan alta
que, slo con contarch' os meus amores, 
xa penso que cometo unha gran falta.



[p.181]


DALLE QUE DALLE

     moito conto
que tal me pase!
Quero unha nena
qu' com' un nxel,
d' ollios negros
com' azabeche,
sonrir de ceo,
cara d' imxen,
de dce fala,
d' airoso talle;
en graciosia
no-hay quen lle gane,
qu' das menias
a que mais vale.
Mais non sabedes
con qu me sale
cando lle digo
si quer amarme;
pois..... que non gusta

[p.182]

de namorarse; 
mais como a quero,
anque soa en valde, 
eu vou seguindo
dalle que dalle.

     Sempre qu' a busco
pnseme diante,
mais vir' a cara
por non falarme,
e si por certas
casualidades 
m' acerco ela, 
quer escaparme.
Tan mal me quere, 
que naide sabe
cntas penias,
cantos pesares
e cntas, cntas
horas fatales
teo por ela
sufrido en valde. 
Mais como a quero, 
naide se extrane, 
de cote sigo
dalle que dalle.

     Sempre qu' a vexo
parez qu' a sangre
quere salirme
por todas partes.

[p.183]

Pcanm' os nervos, 
danme calambres, 
y-o corazn
tanto me late, 
cal si d' o peito
fora a escaparse; 
y-anque lle diga, 
y-anque lle fale, 
nunca est quedo: 
e un tolitates;
pois terco sigue
dalle que dalle.

     —Corazoncio, 
mais non te mates; 
si non te quere, 
bules en valde; 
estate quedo 
slo un istante. 
T non conoces
que frebe dsme,
que me consomes
e que m' abates?
 —Seica ts ganas 
d' enrabecharme?
Anqu' esa nena
nunca me ame, 
anque no-a vexa 
y-anque se marche, 
nunc' a mamoria
d' as suas bondades

[p.184]

d' a mia alma
podr borrarse.
Porque namentres
que non s' apague
este remolo
que n' o peito arde,
eche imposibre,
nunca te canses;
mentras eu viva,
por mais que falen,
slo por ela,
anque sea en valde,
ei d' estar sempre
dalle que dalle.



[p.185]


AMOR DE BAILE

     Porqu' Pepa lle dixen
qu' era moy guapa; n' o baile, certo da, 
andou correndo de qu' o amor lle fixen;
mais non tea por elo fantesa,
pois s' tr que falarlle
estrevinm' decir que me gustaba, 
slo foi pra pagarlle
as miradas d' amor que me votaba.
     Pr teo deprendido
qu' as miradas d' algunhas volvoretas
n' o baile, son tan slo de coquetas
e fillas sempre d' un amor finxido
     Non foi, chamarche guapa, pretenderte
pois nunca tiven ganas de quererte.
     Pero qu' han de decirvos s mulleres
ver o tolo afn con que coidades
de prendervos con centos d' arfileres
esas gasas e cintas que levades
pr' asistir esa festa, donde vades

[p.186]

buscar quen vos queira tod' a vida, 
sin que vos pase pol-o pensamento
qu' esa hermosura vai tan mal prendida 
qu' s poucas horas tod' a lev' o vento?
     E non vsteis qu' aquel que moito salta
ou que baila con moita lixeireza, 
cand' sta a tn n' as pernas, non Ile falta 
tampouco n' a cabeza?
     Por eso ningun honre de sentido
vai bail' escoller
ningunha, pra ser propea muller,
e si o fai pode vers' arrepertido;
pois tan fals' hermosura, 
escapa com' o fume, pouco dura.
     Hay outra que non pasa,
mais n' o fondo d' a y-alma est escondida, 
e que debe buscar, o que se casa, 
n' o consorte, pra ter mais filiz vida: 
a vert vestida c' o talento
que, com' a puxo Dios drento d' a y-alma,
fort' tempest, dce calma
e nunc' a lev' o vento. 
     N' adoitades ver qu' os namorados,
d' o baile, teen pouca consecuencia?
qu' o amor s' asentara n' aparencea
con qu' os corpos poedes adornados.
     Porqu' aquel que n' un baile vos adora
por mirarvos con tantos pirifollos,
com' fin se namora d' o d' afora,
o amor que Il' ispirades n' aquel' hora
non ll' entr' corazn, queda n' os ollos.
     
[p.187]

     Conqu' excusas chufarte que te queren
cand' os homes che digan qu' s bonita,
pois n' o bail' eso nada pon nin quita,
mentras outra palabra non che deren.
     Porque, pra divertinos, n' as ruadas, 
buscamos s que teen moita lrea; 
pero, com' o casars' cousa srea, 
quermolas formales pra casadas.
     N' este momento lmbrasem' un conto,
que cho vou contar pr' acabar pronto.
     Beilando certa vez c' unha morena, 
send' eu un rapazote y-ela nena,
pr qu' estonces de min foi moy querida, 
escoitei d' os seus lbeos, non sin pena,
unha cousa que nunca se m' olvida.
     Como dixen, estbamos beilando, 
y-anqu' ela ben saba
de qu' eu a pretenda,
tan filiz ocasen aproveitando, 
dxenlle qu' a quera;
y-ela enton, non querndome dar crto 
nin tampouc' un desaire,
respondeum' as, en tono de sacreto:
—Xess; amor d' o baile, amor d' o aire.
     Ay, Pepia, Pepia,
non sei qun tales cousas vos ensia!
     Mais, fin, si ts conta d' est' exempro,
vers con pena, anque cho digo rindo,
de qu' unha verdade com' un tempro
qu' o amor de bail' acbas' en dormindo.



[p.189]


O ESTUDEANTE CATLECO

                                        Initium sapientie timor Domini.



                    
I

     Fixndose n' os dous nmes
qu' estos versos encabezan, 
hay que sacrllel-o pucho
pol-a sua valedencia;
porque estudeante e catleco
son dous nmes, qu' abofellas, 
cada un de por s vale
unha conta ben compreta;
pero cando en calquer xven
os dous xuntarse chegan,
facndose dino d' eles,
entn nunca Dios me dera!
o rapaz que ten tal sorte, 
vale mais ouro que pesa; 
porque n' a y-alm' atesoura
as vertudes qu' encadean
as felicids d' o co
co-as maravilas d' a terra.



[p.190]


                   
II

     Hay sempr' entr' os estudeantes
algs que tan slo levan
o nme com' un pegote, 
porque non miran apenas
os libros nin pol-o forro, 
y-algs nin siquer' os mercan;
pero, en troques, cando falan
teen o deo n' a lengua,
e non respetan xente
nin Dios mesmo respetan.
stos, n' os poucos das
que lles roxe a faltriqueira, 
cand' os queirades buscar, 
tede como cousa certa
qu' han d' estar n' algun caf, 
rededor d' unha mesa, 
n' o recanto mais escuro,
por mor de que non-os vexan, 
qu' anque non fan mal ningun,
algun fan cando recean;
e verdelos al,
xoga que te xoguetea,
bebendo composicis
qu' hastr' os fdagos lles queiman.
N' eses das fuman puro
e botan moito por ela;
mais dempoixas qued' o vicio

[p.191]

e, como non hay cadelas, 
acoden s raspas propias
e, cando cadra, s alleas. 
Estos non sabrn d' os libros 
de texto nin unha letra,
pero saben tirar lonxe,
co-a mau ou co-a fonda, pedras; 
e como sempre se reven
n' aquelo que ven qu' apedran, 
andan partindo faroles, 
ou tirndoas s vidreiras, 
ou apuntand' us s outros, 
ou mancand' os cs con elas;
porqu' veces a iorancia 
afilla a mald perversa.
     Con esta cras d' estudeantes
estos versios non rezan, 
qu' anqu' a matrcola pagan, 
son estudeantes de pega;
pois por mais que seus pais lles
estaliquen as orellas, 
teen, pr' aporbar os cursos, 
que pr grandes enfruencias, 
porque, en vez d' estudear, ruan
xogo d' a pita cega, 
n' o que, por ser mal guiados
e por non tirar co-a venda,
en vez de batir n' os libros, 
sempr' andan tenta que tenta,
bateu en todo, mnos
n' o que lles tn comenencia.
    
[p.192]

     Dempoixas que son meirandes, 
cand' acaban a carreira, 
choran o tempo pasado
en folgar y-en lr novelas; 
per' anqu' estonces conocen
qu' andiveron sempr' s cegas, 
tan s cegas, que s' atopan
sin estrucen nin creencias, 
non recean en meterse
en calquera coesten sria, 
porqu' a falta d' o saber 
cbrena con moita verba.
     De relixin, estes tales
teen a y-alma valeira;
porque todo aquel que ten 
conocementos medias
e que pasou a sua vida
en vicios y-en rebinquetas,
cheg' amar tant' o seu corpo
y-ncheo de tanta soberba, 
qu' as cousas d' a relixin 
abandns por pequenas, 
e porque n' as falcatras
qu' veces fai s' atravesan. 
Por eso con esas xentes
estes versios non rezan; 
pois por malos estudeantes,
ben vedes dnde chegan.
     O verdadeiro estudeante
d' as maus os libros non deixa,
e son as leucis que estdea

[p.193]

unha suma de molculas, 
co-as que vai formando n' lma
o organismo d' a cencia, 
qu' o sol qu' alum' as almas
cando ten luz verdadeira; 
quero decir, cando brila
a cencia co-a luz direuta
que de Dios mesmo procede, 
luz d' infinita esprendeza;
porque cand' algs pretenden
alumal-a intelixencia
co-a luz qu' a razn humana
sobre d' as almas refrexa, 
como a razn tan probe
y-a mais tan imperfeuta, 
cand' aluma por s sola
moy pouco ou nada crarea, 
pois xamais, con ela, vuse
ningunha causa pormeira.
     Cand' os estdeos camian
pol-a verd, a esperencia
ensina qu' o hme sbio
rey d' a Naturaleza,
porque s' utiliza e manda
era todo canto o rodea;
l fai qu' hastr' os ps lle biquen
as mais carniceiras feras; 
as prantas sabrosos frutos
e boas madeiras lle prestan;
e co-s miners, a qumeca
hoxe tan artimaeira,

[p.194]

que chegou facer co-eles
vio, augardente e manteiga; 
bafo que bot' o pote
cand' estn fervendo as berzas,
fxolle sacar tal forza, 
qu' agora con l carrexa
esa ringleira de coches
qu' arrastra pol-a va frra;
d' esa forza pavorosa
que n-as nubes brua e berra,
anunciando con lostregos
os furores d' a tormenta, 
botou mau, y-en mil destinos
tamen esa forza emprega;
fay que s' escoite os de lonxe
como si falaran cerca, 
traguend' a voz por aramios
y-hastr' luz, qu' esto tn chencha! 
fay que con ela se voe
pol-o aire com' as pegas, 
e que s' ande com' os peixes
debaixo d' a auga con ela.
     En fin, calquer estudeante
que non sea vago e qu' aprenda, 
ver, segun se vaya indo
d' a sua iorancia nboa,
qu' o estdeo engrandece o hme
e faino feliz n' a terra.



[p.195]


                   
III

     Catleco sinifica
hme de sanas ideas, 
bo pai e b ciudadano,
que sin farsa nin fachenda
sirv' a Dios, ama os mais hmes
e viv' en paz co-a concencia.
     O que garda os Mandamientos 
de Dios e d' a Santa Eirexa,
ter mais sal n-o corpo
y-a alma mais satisfeita, 
porqu' esta relixin santa
co-as suas devinas regras,
sopara do corp' os males
e consola n' alm' as penas,
y- qu' aqul que direitio
vai pol-a sua vereda, 
sabe acalmar as pases,
n' os vicios non emboleca, 
sabe amar os semellantes
e perdonar as ofensas,
millorand' a socied 
e facndoa mais perfeuta.
     Mais si tn tantas ventaxas
en este val de miseria, 
que vamos todos cruzando 
con atolandrada presa,
si co-esas mesmas ventaxas

[p.196]

se conquire a groria eterna,
por moitas que aqu teamos, 
qu' importan todas pr' aqulas?
     Non podo seguir, pois chego
n' este punto tal idea, 
qu' a mia razn s' ofusca
e a musa parada queda,
e slo sinto que fose
tan probe e tan imperfeuta
pra demostrar que, si o estdeo
fai d' o hme un sr que chega
a domar toda-las cousas
que hay sobr' a cdea terrea,
e si a nosa relixin
a reinar con Dios nos leva,
ser estudeante catleco
a sorte mais inmensa
con que Dios a aqueles fillos
que fan o qu' l manda, premia;
pois darlles conecer
as virtudes qu' encadean
co-as felicids d' o co
as maravillas d' a terra.



[p.197]


A ESCOLA D' UBREIROS (*)

     Vou en malos versos
decir duas palabras
n-a dce e melosa
galleguia fala; 
mais naide s' extrane
de que mal o faga, 
porqu' a mia chispa
pr' esto moy escasa.

     Pasa de tres anos
que xa est fundada
a Escola d' Ubreiros. 
E si se repara
cnto val' o ubreiro
que de dia traballa, 
o tr pol-a noite

[p.198]

quen lle dea ensinanza
de moitas materias,
que saber fai falla
aqul que non tivo
n-a sua crianza
nin pais, nin maestros
que llas ensinaran,
estonces verse
craro com' a auga,
qu' istitucin sta
moy nobre e santa.
     Porque nas duas horas
que n' Escola pasan,
xa suletreando,
xa dando Gramteca,
x' aprendendo contas,
xa esquirbindo pranas,
non slo enriquecen
e istruyen y-alma
limpndoll' os ollos
d-a cega iorancia
que fai ser home
un burro de carga; 
non slo ademiran 
paso qu' adiantan
cmo aquelas letras,
ben ou mal formadas,
que van esquirbindo,
compoen palabras
que din o qu' un quere
com' as que se falan,

[p.199]

e ven o sacreto
d' esquirbir as cartas; 
non slo deprenden 
cousas nacesarias, 
pra poder n-o mundo
sacar mais ventaxa
d' as artes, d' o oficio, 
d' as cousas que fagan, 
unha vez qu' a vida
est acogulada
de males e penas,
traballos e bgoas; 
non slo contempran
estudear n' os mapas
as nacis qu' ocupan
as razas humanas, 
e ven qu' este mundo
que nos d tanta nsea,
com' redondio
com' unha laranxa, 
pol-o azul espacio
rodando sempr' anda, 
com' esas estrelas 
que brilan e bailan 
n-as noites sin lua, 
sereas e craras; 
non slo n-a Hestorea
sagrada e profana
deprenden os feitos
d' as eds pasadas, 
en donde s' espellan,

[p.200]

e donde se sacan
pra vida d-o hme
grandes ensinanzas, 
sinn que se privan
de vicios qu' espantan, 
d' estar n-as tabernas
y-en moitas mais casas
dond' a sal minan
e c-o corpo acaban, 
dond' as veces deixan
tod' a cigallada
que deu o traballo
de tod' a semana.
     Y-o pior de todo
dempois, qu' a rabia
non morr' onde peca, 
sinn que desbafa 
co-a muller e os fillos
dempoisas n-a casa.
     Cntos d' eiqu vexo
qu' escoitan e calan, 
saben qu' estas cousas
moitas veces pasan!
     Cntos de vosoutros
cando vos mandaban
vosos pais a escola
dsteis en latala, 
por ir moitas veces
xogar a villarda, 
con outros tan vagos
detrs d' a Muralla,

[p.201]

ou por ir os nios
al pol-a Chanca,
traguendo dempoisas
a roupa raxada
d' andar entr' as silvas 
ou de calquer galla, 
sirvindo de muda
testigo d-a falta, 
e logo dempoixas
a may enfadada
andouvos n-o lombo
zurrand' a badana, 
sin sacar partido, 
nin conseguir nada, 
porqu' o outro dia
outra vez latbais, 
guiados acaso
por malas compaas
qu' a todol-os vcios
atraen arrastran!
     Poida que ninguen
n' esta Escola haxa
qu' este n' este caso; 
mais si s' atopara, 
decirnos poidera 
como se relaxan 
dempois que c-o xuicio
vai nacendo a calma, 
ver que s' atopan 
sin saber de nada
por perder as horas

[p.202]

qu' escola os mandaban.
O qu' agora queren
antes despreciaban,
e choran a perda
d' as horas pasadas!
     Por eso est' Escola,
denque foi creada,
cumpre dous obxetos
dinos d' alabanza:
faro qu' aluma
n-as negras borrascas
qu' home sorprenden,
e que se levantan
n-o mar axitado
de penas e nseas,
que tn n' este mundo
todo o que traballa,
y- escudo qu' ubreiro
protexe e ampara
d' os dardos qu' os vicios
treidores lle lanzan,
que pasan o corpo
e daan alma.
     Por eso deberan
sobre d' a portada
poer un letreiro
con letras douradas
e que n' l se lse:
"Carid Cristiana".



[p. 203]



           O ispirado e premeado
               
MSECO GALLEGO
                 
              
XAN MONTES CAPN

                   UN BICO (*)

     —Ay Maruxia, por Dios, dam' un bico.
—Qu fas? Acouga. T seica toleas?
—Pois non me marcho sin que hoxe m' o deas
—Mira que berro, ten queda l-as maus.
—Y-eu que pensando que t me querias
fxent' a dona d' os meus pensamentos.
—Pois si continuas co-eses intentos,
poida que corras d' este sitio paus.
                   —Quen n-os xuramentos
                   fia d' a muller,
                   pol-o qu' en t vexo
                   moy burro ha de ser.
                   Xa qu' o meu amor
                   te fai anoxar
                   n-a vida d' o mundo
                   volvesm' engaar.

(*)  
Esta composicen foi acomodada Muieira de Montes
pra cantar o notabre Orfen Gallego que l dirixe.


[p. 204]

     —Ay, t pol-o visto s rapazas que ts
qurelas pro mesmo que querel-os ps!
                Pois vaite con Dios.
              Xa podes largar,
              e nunca me volvas
              n' a vid' falar.
     —Mir' o que fas, pois xa teo catro onzas
para casarme contigo per scola.
—Mir' o que fas.
                            —Si te casas...destonzas...
—(Ah! Seica sona millor esta trcola.)
         Ay Maruxia, por Dios, dam' un bico.
—Din qu' s solteiros desmermanll' o amor.
—Quroche tanto que xa non m' esprico...
—Pois de casado sabrache millor.
Probe d' aquela que d creto s homes,
pois todos sodes un fato de pillos,
e sempre vides co-eses estrebillos
pr' a que se fia votal-a perder.
—Probe d' aquel que co-as mulleres xoga
e que pretende ter d' elas mercedes,
pois enguerllase n' as mesmas redes
que cobizoso lles quixo tender.

     —T sempre fuches un zaramalleiro.
—Non desconfes de min Maruxia.
—Por qu non tratas de casart' axia?
—Por non saber si me queres ou non.
—A millor proba d' amor sonch' as obras.
—T fasll' s mias moy pouca xusticia.
—S; per' as d' hoxe non tian malicia.

[p. 205]

     —Eran as nseas d' o meu corazn.
                     —Por eso, notarche
                 tan fero querer
                 pensei que me vias
                 comprometer.
                 —Non pensaba en tal;
                 supoas mal;
                 pois por darm' un bico
                 quedabas igual.
                 —Nunca un slo bico
                 calm' o voso afn,
                 porque mais queredes
                 cantos mais vos dan.
                 Por eso, meu ver,
                 non debe de ter,
                 quen pensa n' os bicos,
                 moy firm' o querer.
     —Fat' en min. Si te quero co-a y-alma,
     cmo receas qu' amores che minta?
     Slo son teu.
                         —Pois arreda, ten calma.
(Uy! este merlo non ten mala pinta.)
—Non me das logo siquera un biquio
com' unha proba d' o amor que me ts?
—Outra vez volves torcer o camio?
Pois meu lado, por ese, non vs.
                         —Dasm' un bic' ou non?
                     —Xa podes largar;
                     sin casar comigo
                     non m' has de bicar.

Páxina Anterior

Ir ao ndice de Páxinas

 


logoDeputacin logoBVG © 2006 Biblioteca Virtual Galega